Bệnh tiêu chảy

14/11/2016 09:47:36

Tiêu chảy là chỉ số lần đại tiện tăng, thường mỗi ngày trên 3 lần, phân loãng hoặc như nước, có khi còn lẫn những chất

Tiêu chảy là chỉ số lần đại tiện tăng, thường mỗi ngày trên 3 lần, phân loãng hoặc như nước, có khi còn lẫn những chất không bình thường như thức ăn chưa tiêu hóa, niêm dịch, máu mủ.
 
Trẻ em bị tiêu chảy do nhiều nguyên nhân gây ra, và là bệnh rất thường gặp.
 
Căn cứ vào thời gian kéo dài của tiêu chảy mà chia ra làm 2 loại:
 
- Tiêu chảy cấp: tồn tại trong vòng 2 tuần và đây là trường hợp thường gặp nhất.
 
- Tiêu chảy mãn: kéo dài lâu hơn và có thể là dấu hiệu của một bệnh lý đường ruột nghiêm trọng.
 

Nguyên nhân:

Khi các tác nhân gây tiêu chảy xâm nhập vào đường tiêu hoá sẽ sản sinh ra các độc tố ruột (enterotoxin) kích thích tiết các chất điện giải, xâm lấn trực tiếp và phá huỷ các tế bào biểu mô niêm mạc ruột gây viêm tại ruột và toàn thân.
 
Có thể chia nguyên nhân gây tiêu chảy ra làm 3 nhóm chính:
 
Do virus
 
- Rotavirus là nguyên nhân gây bệnh hàng đầu ở trẻ em, chiếm từ 20-40% tại các nước nhiệt đới và 40-60% tại các nước ôn đới. Ở nước ta, tỷ lệ này tại bệnh viện cũng tăng lên rõ rệt từ 21,5-28,1% (1983-1984) lên đến 53,7-68,8% (2001). Còn tại cộng đồng tỷ lệ này là 17,9-19% lên tới 25%.
 
- Các virus khác cũng là nguyên nhân gây tiêu chảy cấp nhưng chưa được nghiên cứu nhiều là: Adenovirus, Mocwalkvirus, Coronavirus, Picornavirus.
 
Vi khuẩn
 
- E. coli là loại vi khuẩn gây bệnh đứng hàng đầu ở nước ta, chiếm 24,9% với đủ cả 5 loại týp huyết thanh trong đó nhiều nhất là EAEC 10,5 - 15%.
 
- Shigella là loại vi khuẩn đứng hàng thứ 2, chiếm tỷ lệ 3,8-12,7%, trong đó 2 nhóm hay gặp nhất là S. flexneri và S. sonnei.
 
- Campylobacter jejuni là loại vi khuẩn đứng hàng thứ 3, chiếm tỷ lệ 7-10%.
 
- Salmonella chiếm tỷ lệ thấp từ 0,8-1,3%.
 
- Vi khuẩn tả (Vibrio cholerae) thường gây thành dịch lớn rất nguy hiểm.
 
Ký sinh trùng
 
Entamoeba histolytica là tác nhân chủ yếu gây bệnh lỵ amíp. Ngoài ra còn có Giardia lamblia và Crypto sporidium.

Các yếu tố, nguy cơ:

Tiêu chảy là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong cho trẻ em. Đồng thời cũng là nguyên nhân hàng đầu gây suy dinh dưỡng và ảnh hưởng đến sự tăng trưởng của trẻ em. Nó đã và đang trở thành một vấn đề toàn cầu, là gánh nặng kinh tế đối với các nước đang phát triển.
 
Để hạn chế được những hậu quả nghiêm trọng gây ra bởi tiêu chảy cấp, bạn và gia đình nên lưu ý đến một vài các yếu tố nguy cơ sau:
 
Các yếu tố con người:
 
- Tuổi: Hầu hết các đợt tiêu chảy xảy ra trong 2 năm đầu đời. Độ tuổi mắc bệnh cao nhất là nhóm từ 6 đến 11 tháng tuổi. Khi trẻ bắt đầu ăn sam, khi đó đồng thời có sự phối hợp giảm kháng thể thụ động từ mẹ trong khi chưa có miễn dịch tiếp xúc chủ động với sự ô nhiễm thức ăn khi trẻ bắt đầu ăn sam hoặc tiếp xúc trực tiếp với mầm bệnh khi trẻ tập bò.
 
- Tình trạng suy dinh dưỡng: Trẻ bị suy dinh dưỡng dễ mắc tiêu chảy, các đợt tiêu chảy kéo dài hơn, trẻ bị suy dinh dưỡng nặng thường dễ bị tử vong.
 
- Tình trạng suy giảm miễn dịch: Trẻ bị suy giảm miễn dịch tạm thời như sau khi bị sởi hoặc kéo dài như bị HIV/AIDS làm tăng tính cảm thụ với tiêu chảy.
 
- Tính chất mùa: Có sự khác nhau theo mùa và theo địa dư
 
- Vùng ôn đới: Tiêu chảy do vi khuẩn xảy ra cao điểm vào mùa nóng. Tiêu chảy do virus thường xảy ra cao điểm vào mùa đông.
 
- Vùng nhiệt đới: Tiêu chảy do vi khuẩn xảy ra cao điểm vào mùa mưa và nóng. Tiêu chảy do Rotavirus lại xảy ra cao điểm vào mùa lạnh.
 
Phong tục tập quán
 
- Cho trẻ bú chai: Chai và bình sữa dễ bị ô nhiễm bởi các vi khuẩn đường ruột, khó đánh rửa, cho sữa vào bình không sạch sẽ bị ô nhiễm, nến trẻ không ăn hết sữa ngày, vi khuẩn phát triển gây bệnh tiêu chảy.
 
- Ăn sam: Cho trẻ ăn thức ăn đặc nấu chín để lâu ở nhiệt độ phòng bị ô nhiễm hoặc vi khuẩn phát triển nhanh hoặc lên men.
 
- Nước uống bị nhiễm bẩn: Do nguồn cung cấp nước bị ô nhiễm hoặc các dụng cụ chứa nước bị ô nhiễm.
 
- Không rửa tay sau khi đi ngoài, dọn phân, giặt cho trẻ hoặc trước khi chuẩn bị thức ăn.
 
- Không xử lý phân (đặc biệt là phân của trẻ nhỏ) một cách hợp vệ sinh, phân trẻ nhỏ bị tiêu chảy, phân súc vật cũng chứa nhiều vi sinh vật gây bệnh cho người.

Triệu chứng, biểu hiện:

Các dấu hiệu thường gặp ở trẻ tiêu chảy kéo dài:
 
- Số lần đi ngoài khi giảm, khi tăng.
 
- Tính chất của phân: Lúc lỏng, lúc đặc, lổn nhổn, có mùi chua, khẳm, màu vàng hoặc xanh, có bọt, nhầy khi không dung nạp đường.
 
- Phân có thể nhầy hồng hoặc có máu, khi đi đại tiện phải rặn, khi trẻ bị tiêu chảy kéo dài sau lỵ.
 
- Trẻ biếng ăn, khó tiêu, ăn thức ăn lạ dễ bị tiêu chảy lại.
 
Biểu hiện toàn thân
 
- Trẻ sụt cân, chậm phát triển cân nặng, chiều cao, dẫn đến suy dinh dưỡng nặng nếu trẻ tiêu chảy kéo dài quá lâu.
 
- Thiếu vitamin: Dấu hiệu thiếu vitamin nhóm tan trong dầu, mỡ (A, D, E, K): khô mắt, còi xương, xuất huyết.
 
- Thiếu các yếu tố vi lượng, muối khoáng như: kẽm, selen, kali, phospho.
 
Các bệnh nhiễm khuẩn phối hợp
 
Trẻ thường mắc các bệnh nhiễm khuẩn phối hợp như: Viêm tai giữa, viêm VA mãn, hoặc nhiễm khuẩn tiết niệu, nhiễm khuẩn huyết.
 
Khi có các bệnh nhiễm khuẩn, phải điều trị các bệnh này thì điều trị tiêu chảy kéo dài mới có kết quả.
 
Trong tiêu chảy kéo dài, trẻ thường mất nước nhẹ và vừa chỉ bồi phụ nước bằng đường uống.
 
- Tiêu chảy kéo dài là hậu quả của tình trạng rối loạn hấp thu do sự tổn thương niêm mạc ruột tiếp tục và sự hồi phục niêm mạc ruột bị gián đoạn bởi nhiều nguyên nhân gây ra. Hậu quả dẫn tới tình trạng suy dinh dưỡng nặng.
 
- Do khả năng đào thải vi khuẩn giảm, các loại vi khuẩn xâm nhập hoặc bám dính liên tục làm tổn thương các lớp tế bào hấp thu bề mặt niêm mạc ruột như lớp glycocalyx, lớp vi nhung mao và các tế bào hấp thu có chứa rất nhiều men như men tiêu hóa đường discacharidaze, đặc biệt là men lactoze gây tình trạng kém hấp thu đường lactoza.
 
- Chế độ ăn có nhiều chất đường (như lactose, đối với chế độ ăn sữa động vật) làm tăng thẩm thấu cũng như các protein động vật chưa được tiêu hóa hết có thể hấp thu qua niêm mạc ruột bị tổn thương, làm tổn thương nặng thêm và kích thích cơ thể sinh các kháng thể gây dị ứng thức ăn và tổn thương niêm mạc ruột.
 
- Do thiểu năng hấp thu muối mật ở ruột non, các vi khuẩn tăng sinh làm phân hủy muối mật, gây thiểu năng hấp thu các chất béo và lượng lớn muối mật không được hấp thu xuống đại màng gây tiết dịch.
 
- Tiêu chảy kéo dài được coi như là một bệnh dinh dưỡng, liên quan chặt chẽ với tình trạng suy dinh dưỡng và cũng là nguyên nhân chính gây suy dinh dưỡng. Hiện tượng sụt cân trong tiêu chảy kéo dài là do giảm hấp thu các chất dinh dưỡng, do ăn kiêng, do thức ăn có đậm độ năng lượng thấp, do thiếu các vitamin và các yếu tố vi lượng là những chất đóng vai trò quan trọng trong việc phục hồi và đổi mới niêm mạc ruột cũng như tăng cường khả năng miễn dịch của cơ thể.

Chẩn đoán bệnh:

- Xét nghiệm phân trong trường hợp:
 
 + Phân lẫn chất nhầy, máu.
 
  + Sốt cao 38,5 độ C.
 
  + Đại tiện phân lỏng 6 lần/ngày hoặc kéo dài 48 giờ.
 
  + Đau bụng nhiều.
 
  + Bệnh nhi, người cao tuổi (60 tuổi).
 
- Nội soi trực-đại tràng kết hợp sinh thiết (bác sĩ chỉ định khi cần thiết).

Phòng ngừa:

6 cách phòng ngừa bệnh tiêu chảy được các bác sĩ khuyến cáo:
 
1. Rửa tay thường xuyên và nhất là sau mỗi lần sử dụng các phương tiện công cộng.
 
2. Khi áp dụng chế độ ăn kiêng, phải tập cho cơ thể quen dần, tránh chuyển qua chế độ ăn kiêng đột ngột, đặc biệt là chế độ ăn có các loại rau quả, trái cây, ngũ cốc và các loại sản phẩm từ sữa.
 
3. Thực phẩm đã bị rơi xuống đất, tuyệt đối không được sử dụng.
 
4. Rửa trái cây và rau quả thật sạch trước khi sử dụng.
 
5. Nấu thức ăn thật chín, đặc biệt là thịt.
 
6. Tránh các loại thực phẩm có chất sorbitol - một loại chất được tìm thấy trong các thực phẩm ăn kiêng.

Điều trị:

Bệnh tiêu chảy cấp ở trẻ em có thể do vi khuẩn hoặc virus gây ra. Vì vậy, trong điều trị bệnh có điểm khác nhau cơ bản là: Nếu do vi khuẩn gây bệnh thì cần phải dùng thuốc kháng sinh để diệt vi khuẩn; trái lại nếu do virus gây ra thì không dùng thuốc kháng sinh vì thuốc không có tác dụng diệt virus.
 
Do tiêu chảy làm cho trẻ bị mất nước và mất muối nên trong chăm sóc và điều trị rất cần bù lại khối lượng nước và muối đã bị mất do tiêu chảy cho trẻ. Việc ăn uống, dùng các thuốc chữa triệu chứng như cầm đi ngoài, giảm đau, trợ lực cũng đòi hỏi các bậc cha mẹ phải có hiểu biết để chăm sóc trẻ bị tiêu chảy đúng cách, khoa học mới mong giúp trẻ mau khỏi bệnh.
 
Luôn luôn pha và uống dung dịch oresol đúng liều lượng
 
Bệnh tiêu chảy gây mất nước và muối nhiều, làm cho trẻ nhỏ nhanh suy kiệt, nên phải bù nước và muối kịp thời.
 
Cách bù nước và muối tốt nhất và dễ thực hiện nhất tại nhà là cho trẻ uống dung dịch oresol (ORS). Điều cơ bản nhất để dung dịch ORS có tác dụng chữa bệnh là phải pha đúng liều lượng. Cách pha đúng là làm theo hướng dẫn ghi trên nhãn gói oresol. Trên thị trường có nhiều loại oresol để bù nước và điện giải: gói pha 1 lít nước; gói pha 200ml, gói pha 250ml. Pha với nước đun sôi để nguội.
 
Khi pha đúng, nồng độ các chất điện giải mới dễ hấp thu vào cơ thể. Bạn cần dùng các loại cốc, bình chia độ để đo đúng lượng nước cần pha. Cách uống: trẻ dưới 2 tuổi, uống 50 - 100ml/lần tiêu chảy; trẻ 2 - 9 tuổi, uống 100 - 200ml/lần tiêu chảy; trẻ lớn hơn 10 tuổi và người lớn uống tùy theo nhu cầu cơ thể. Nếu bệnh nặng cho uống ORS 5ml/kg/giờ, kết hợp với truyền dịch.
 
Nếu không có ORS có thể pha dịch thay thế gồm: 8 thìa nhỏ (thìa cà phê) đường, 1 thìa nhỏ muối pha trong 1 lít nước; hoặc nước cháo 50g gạo và một nhúm (3,5g) muối hoặc nước dừa non có pha một nhúm muối. Bệnh nhân bị nôn nhiều nên uống từng ngụm nhỏ.
 
Chú ý pha đúng khối lượng nước vì nếu pha quá loãng, hàm lượng chất điện giải sẽ không đủ, có thể gây nguy hiểm cho trẻ; ngược lại nếu pha quá đặc, trẻ sẽ bị ngộ độc muối, thậm chí có thể nguy hiểm đến tính mạng do lượng muối trong máu quá cao sẽ rút nước từ các tế bào ra, khiến cơ thể bị mất nước và rối loạn điện giải nghiêm trọng hơn. Sai lầm dễ mắc là cho trẻ uống quá nhiều nước lọc.
 
Vì dung dịch ORS hơi khó uống, một số bà mẹ thấy con không muốn uống, thì dụ con bằng cách uống một ít nước lọc rồi uống ORS. Nhưng làm như vậy hậu quả là trẻ uống nước lọc quá nhiều, bụng trướng lên, rất nguy hiểm, chỉ bù được nước mà không bù được điện giải.
 
Cho trẻ ăn uống đầy đủ, nhiều bữa
 
Khi trẻ mắc tiêu chảy, do phải đi ngoài nhiều lần, mất nước mất muối nên trẻ rất nhanh mệt mỏi suy kiệt, vì vậy việc cho ăn là rất quan trọng để bù lại năng lượng bị mất và nâng cao sức đề kháng cho trẻ. Những ngày trẻ bệnh, bạn cần cho ăn thức ăn mềm và lỏng hơn bình thường, nhưng vẫn phải đủ các chất dinh dưỡng là đạm, đường, béo, vitamin và khoáng chất.
 
Vì đường tiêu hóa của trẻ đang bị tổn thương, nên cần cho trẻ ăn thành nhiều bữa nhỏ, khoảng cách giữa các bữa ăn khoảng 2 giờ. Đối với trẻ dưới 6 tháng tuổi còn bú mẹ thì tiếp tục cho trẻ bú mẹ bình thường và nên cho trẻ bú mẹ tăng lên. Sữa mẹ có tác dụng rất tốt khi trẻ bị tiêu chảy vì trong sữa mẹ vừa đủ các chất dinh dưỡng, vừa dễ tiêu hóa, hấp thu. Nếu trẻ bú sữa ngoài, bạn tiếp tục cho bú bình thường nên cho bú tăng khối lượng và tăng bữa, nhưng không nên thay đổi loại sữa.
 
Trẻ lớn hơn cần cho trẻ ăn đủ các bữa với các loại thức ăn nấu chín kỹ, bổ dưỡng, dễ tiêu như ăn cháo với thịt lợn nạc, thịt gà... không nên bắt trẻ nhịn ăn hoặc kiêng khem. Cần cho trẻ ăn thêm trái cây chín hoặc nước trái cây như: chuối, cam, đu đủ... Không nên dùng các loại thực phẩm có nhiều đường, nhiều chất xơ và khó tiêu hóa.
 
Sai lầm hay mắc phải là: không cho trẻ uống sữa, chỉ cho ăn cháo trắng với muối, kiêng tất cả các loại thực phẩm khác vì sợ con bị tiêu chảy nặng hơn. Nếu làm như thế thì sẽ khiến trẻ dễ bị bệnh nặng hơn vì ăn uống không đủ dinh dưỡng, bệnh lâu khỏi.
 
Không nên cho trẻ nhỏ ăn váng sữa, phô mai, vì chứa nhiều chất béo, hệ tiêu hóa của trẻ chưa tiêu hóa được nên ăn vào sẽ càng dễ bị tiêu chảy.
 
Chỉ cho trẻ uống thuốc theo chỉ định của bác sĩ
 
Nhiều bậc cha mẹ nghĩ rằng hễ tiêu chảy thì dùng kháng sinh. Nhưng kháng sinh chỉ có tác dụng tiêu diệt với vi khuẩn chứ không có tác dụng tiêu diệt virus. Nếu con bạn bị tiêu chảy do Rotavirus, thì dù có uống bao nhiêu thuốc kháng sinh cũng không có tác dụng mà chỉ làm cho trẻ mệt hơn. Bạn chỉ dùng kháng sinh chữa tiêu chảy cho con khi có chỉ định của bác sĩ.
 
Những sai lầm thường mắc phải trong việc dùng thuốc chữa tiêu chảy cho trẻ là: cha mẹ thường mua thuốc chống nôn, cầm đi ngoài cho trẻ uống; hoặc cho trẻ ăn lá ổi, hồng xiêm xanh... để cho trẻ ngừng đi ngoài ngay, nhưng đó chỉ là khỏi bệnh giả tạo và gây ra hậu quả là các tác nhân gây bệnh ở lại trong đường tiêu hóa lâu hơn khiến cho bệnh lâu khỏi, hoặc nặng lên.
 
Bạn nên thường xuyên rửa tay cho trẻ nhỏ và dạy trẻ lớn thường xuyên rửa tay trước khi cầm, nắm thức ăn, trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh... để phòng tránh bệnh. Cho trẻ uống vắc-xin phòng ngừa Rotavirus là một trong những biện pháp phòng tiêu chảy hữu hiệu.

Biến chứng:

- Mất nước là biến chứng phổ biến ở người lớn bị tiêu chảy cấp tính có số lượng lớn phân, đặc biệt khi lượng nước không được bổ sung đầy đủ do sự chủ quan và thiếu hiểu biết, tình trạng này càng trở nên trầm trọng và đến sớm hơn khi tiêu chảy kèm theo với buồn nôn và nôn.
 
- Nó cũng phổ biến ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ khi tiêu chảy do viêm dạ dày ruột bởi virus hoặc nhiễm khuẩn, do lượng nước chiếm một phần lớn khối lượng của trẻ (>80%), do vậy trẻ rất nhạy cảm với sự mất nước.
 
- Bệnh nhân mất nước nhẹ có thể gặp triệu chứng khát và khô miệng.
 
- Mất nước trung bình đến nghiêm trọng có thể gây hạ huyết áp tư thế đứng với biểu hiện ngất xỉu (ngất xỉu khi đứng do khối lượng tuần hoàn giảm dẫn đến tình trạng hạ huyết áp khi đứng), nước tiểu ngày càng ít có thể dẫn đến vô niệu do huyết áp giảm dẫn đến giảm áp lực lọc, rồi kéo theo hàng loạt tình trạng toàn thân nghiêm trọng khác khi mất nước giảm khối lượng tuần hoàn như sốc, suy thận, lú lẫn, nhiễm toan (do quá nhiều acid trong máu), hôn mê.
 
Điện giải cũng bị mất cùng với nước khi tiêu chảy kéo dài hoặc tiêu chảy nặng và tình trạng thiếu hụt điện giải có thể xảy ra. Thiếu hụt điện giải xảy ra thường là natri và kali. Cũng có thể tình trạng này xảy ra với clorua và bicarbonate.
 
Cuối cùng, có thể có kích thích của hậu môn do các đoạn phân chảy nước có chứa các chất kích thích.

Chế độ chăm sóc:

Bài thuốc dân gian: